![turkdevleti TÜRK DEVLETİ turk devletleri TURK DEVLETLERİ www.turkdevleti.com info@turkdevleti.com 02126594128 05519715791 05326964099 Copyright © 2025 AKTİFNET , Bütün hakları saklıdır. Design By GÖKHAN EGE Sponsor By DHL – DHL EXPRESS – İMPORT – MİCRO EXPORT – AKTİF EXPORT – AKTİF PORT – LOJİSTİC – TUNALAR – DORUK GREEN WORLD – ASKICIM Türk devletleri listesi "Türk devletleri" ve "Türk Devletleri" Teşkilat için Türk Devletleri Teşkilatı Türk tarihi İlk Çağ Orta Çağ Yeni Çağ Yakın Çağ gtd Günümüzdeki Bağımsız Ve Özerk Türk Devletleri Kırmızı:Bağımsız Mavi:Özerk Kırmızı Mavi:Özerk Ama Türk Devletine Bağlı Bağımsız Türk Devletleri Bağımsız Türk Devletleri Kültigin Heykeli, Orhun Vadisi Uygur prensleri, Karahoca İran'da hüküm süren Kaçar hanedanlığı dönemi sanatından bir örnek Hindistan'da Delhi Sultanlığından Kalma Kutub Minar Büyük Selçuklu Devleti'nden kalma Karahan İkiz Türbeleri, İran Türk devletleri tarih boyunca Türk halkları tarafından kurulmuş özerk cumhuriyet, bağımsız cumhuriyet, beylik, imparatorluk ve hanedanlıkları içerir. Tarihi Türk devletleri, konfederasyonları ve hanedanları İslam öncesi dönem Bayrak Devlet Tarih Notlar Harita Hiung-nu MÖ 220-MS 45 İlk bağımsız Türk devletidir.Asya Hun Devleti olarak da bilinir. Batı Hiung-nu MÖ 56-MÖ 36 Kuzey Hun Devleti kabileleri daha sonra Batı Türkistan'a göç ettikleri için Batı Hun İmparatorluğu olarak adlandırılmıştır. Kuzey Hiung-nu 48-156 Asya Hun Devleti'nin yıkılışınının ardından kuzeyde kalan kesim oldukları için Kuzey Hun Devleti olarak adlandırılır. Güney Hiung-nu MS 48-MS 216 Asya Hun Devleti'nin yıkılışınının ardından güneyde kalan kesim oldukları için Güney Hun Devleti olarak adlandırılır. Birinci Chao 304-329 Dai Hanedanlığı 310-376 İkinci Chao 319 – 351 Kidarite Krallığı 320-500 Alchon Hunları 370-670 Avrupa Hun İmparatorluğu 375-469 Kuzey Vey(Tabgaçlar) 386-535 Kuzey Liang 397 – 439 Xia Devleti 407-431 Ak Hun İmparatorluğu 440-710 Nezak Hunları 484–665 Kuzey Zhou Hanedanlığı 557-581 Avar Kağanlığı 562-823 Göktürk Kağanlığı MS 552-582 Batı Göktürk Kağanlığı 583-657 Doğu Göktürk Kağanlığı 583-630 Seyanto Hanlığı 630-647 Kutrigurlar 5.-6. yüzyıl Utrigurlar 5.-6. yüzyıl Sabir Hanlığı 5.-6. yüzyıl Büyük Bulgar Hanlığı 630-665 Tuharistan Yabgu Devleti 630-700 Hazar İmparatorluğu 630-965 Göktürklerin batı boyları tarafından kurulmuştur. Çaç Şehir Devleti 658 – 742 Diğer ismi Taşkent Şehir Devleti Türk Şahiler 665-850 Kangar Birliği 659-750 İdil Bulgar Hanlığı 665-1391 İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı 681-744 Kutluk Devleti olarak da bilinir. Birinci Bulgar İmparatorluğu 681-1018 Tatar Konfederasyonu 8.yüzyıllar-1202 Türgişler 717-766 Uygur Kağanlığı 744-840 Büyük Yan 756–763 Karluk Kağanlığı 756-840 Yenisey Kırgız Kağanlığı 840-1207 Kansu Uygur Krallığı 848-1036 Deşt-i Kıpçak 900 – 1241 Hou Tang 923–937 Hou Jin 936–947 Hou Han 947-951 Kuzey Han 951–979 Karahoca Uygur Krallığı 991-1209 İslam Sonrası Dönem Bayrak Devlet Tarih Notlar Harita Karahanlı Devleti 840-1042 Karluklar ile Uygur Kağanlığı'nın kalıntısı. Türk tarihinde Orta Asya'da İslam'ı kabul eden ilk devlet. Peçenek Hanlığı 860-1091 Tolunoğulları 868-905 Müslüman olan Türkler'in kurduğu ilk bağımsız devlettir. Kimek-Kıpçak Konfederasyonu 880-1200 Árpád Hanedanlığı 895-1301 Macar hanedanı olarak gösterilsede bu Macarlar Kabar soyundan gelmektedir İhşîdî Hanedanlığı 935-969 Oğuz Yabgu Devleti 950-1040 Karluk Hanlığı 960-1222 Moğolların egemenliğinde yaşadılar Gazne Devleti 962-1187 Samaniler'in memlûklerinden. Büyük Selçuklu Devleti 1037-1194 Orta Çağ'da Oğuz Türklerinin Kınık boyu tarafından kurulan Türk-İran geleneğine dayalı Sünni Müslüman imparatorluk. Doğu Karahanlılar 1042-1211 Batı Karahanlılar 1042-1212 Suriye Selçukluları 1092-1117 Melikşah'ın kardeşi Tutuş'un hükümdarlığı Horasan Selçukluları 1092-1194 Anadolu Selçukluları 1092-1243 Rum Selçukluları olarak bilinir. Kirman Selçukluları 1092-1230 Alp Arslan'ın kardeşi Kavurd Bey'in sülalesi / Kaşkayların kökeni. Harezmşahlar Devleti 1097-1231 Selçuklular'ın Memlûklerinden Anuş Tegin tarafından kurulan Türk devleti.[1] Böri Şam Atabeyliği 1117-1154 ya da Suriye Atabeyliği Aksungurlu Emirliği 1122-1225 Zengi Devleti 1127-1259 Musul, Halep Atabeylikleri Fergana Karahanlı Devleti 1141-1212 Doğu Karahanlıların otorite boşluğu nedeniyle Fergana Havzası ve Kaşgar çevresinde hüküm sürmüştür İldenizliler 1146-1225 Kuzey ve Güney Azerbaycan'da kurulmuş atabeylik. Kurucusu: Atabey Şemseddin İldeniz Erbil Beyliği 1146-1232 Veya Begteginliler, 1146-1233 yılları arası Irak'ın kuzeyindeki Erbil ve çevresine egemen olan Türk Atabeyliğidir Salgurlular 1147-1284 ya da Fars Atabeyliği Bengal Halaç Hanedanı 1204–1231 Devletin kurucusu Halaçlar, Türkistan'dan göç ettikten sonra 200 yıldan fazla bir süre Afganistan'a yerleşen Türk kökenli bir kabileydi[2][3]. Irak Selçukluları 1157-1194 Sencer'in ölümünden sonra Irak-ı Arap ve Irak-ı Acem (Batı İran)'ı yöneten Büyük Selçukluların kalıntısı. Delhi Sultanlığı(Memlük Hanedanı) 1206-1290 Hindistan'da hüküm sürmüş olan Delhi Sultanlığı'nı Türk kökenli olan Kölemen(Memlûk) Hanedanı kurmuştur. Sultanlığı yöneten 5 hanedandan sonuncusu Peştun kökenlidir. Ak Orda 1227-1378 Altın Orda devletine bağımlı bir devletti Karluk Krallığı 1238-1266 1.Dönem Anadolu Beylikleri Bayrak Devlet Tarih Notlar Mengüçlü Beyliği 1072-1277 Çaka Beyliği 1081-1098 İzmir çevresinde kurulan beylik, daha sonra Anadolu Selçuklu devleti hakimiyetine girdi Dilmaçoğulları Beyliği 1085-1192 Çubukoğulları Beyliği 1085-1092 Danişmendli Beyliği 1092-1202 Saltuklu Beyliği 1092-1202 İnaloğulları Beyliği 1098-1183 Ahlatşahlar Beyliği 1100-1207 Artuklu Beyliği 1102-1408 Çobanoğulları 1227-1309 Tanrıbermiş Beyliği 1074-1098 Moğol istilası sonrası dönem Bayrak Devlet Tarih Notlar Çağatay Hanlığı 1227-1347 Türk-Moğol devletidir. Kurucusu: Çağatay Han Resûlî Krallığı[4][5] 1229-1454 Altın Orda Devleti 1242-1502 Türk-Moğol devletidir. Kurucusu: Batu Han Bahri Hanedanı 1250-1389 Memlûk Sultanlığı, Burci Hanedanı ise Çerkes memlûklerinden. Terter Hanedanlığı 1280-1323 Delhi Sultanlığı(Haleci Hanedanı) 1290-1321 Delhi Sultanlığı (1206-1526) Osmanlı İmparatorluğu 1299-1922 Kayı Boy Beyliği olarak Türkiye Anadolu Selçuklu Devleti'ne bağlı, 1299'da istiklaline kavuştu. 600 yıldan fazla varlığını sürdürdü. Banu Assaf 1306-1591 Basarab Hanedanı 1310-1627 Eflak Prensliği'nin Kuman-Kıpçak kökenli hanedanı. Delhi Sultanlığı(Tuğluk Hanedanı) 1321-1398 Delhi Sultanlığı (1206-1290) Doğu Çağatay Hanlığı 1347-1570 Sufi Hanlığı 1359-1388 Timurluların hakimiyetinde yönetildiler Timur İmparatorluğu 1370-1507 Çağatay Hanlığı'na bağlı olan Türk-Moğollardan Barlas boyu. Bengal Sultanlığı 1352-1576 Hindistan'ın bangladeş bölgesinde hüküm süren Türk devletidir. Akkoyunlular 1378-1508 Doğu Anadolu bölgesin'de hüküm sürmüşlerdir. Osmanlı İmparatorluğu'na karşı kurulan koalisyonda yer almıştır. Karakoyunlular 1380-1469 Azerbaycan'da Nogay Ordası 1398-1642 Türk-Moğol devleti olarak kabul edilir. Şeybani Hanlığı 1428-1468,1500-1599 Kazan Hanlığı 1438-1552 Türk-Moğol devleti olarak kabul edilir. Kırım Hanlığı 1441-1783 1475'ten 1774 yılına kadar (Küçük Kaynarca Antlaşması) Osmanlı'ya bağlı kaldı. Astrahan Hanlığı 1446-1556 Kasım Hanlığı 1452-1681 Sibir Hanlığı 1464-1598 Türk-Moğol devleti olarak kabul edilir. Kazak Hanlığı 1465-1847 Türk-Moğol devleti olarak kabul edilir. Büyük Orda 1466-1502 Altın Ordaya bağımlı bir devletti Adilşah Devleti 1490-1686 Hint Yarımadası'nda. Küçük Nogay Ordası 1449-1783 Bucak Ordası 16. ve 17. yüzyıllar Osmanlı ve Kırım Hanlığı himayesinde hüküm sürdüler Taşkent Hanlığı 1501-1627 Safeviler 1501-1736 Türk-Pers devleti olarak kabul edilir. Kutbşahlar 1512-1687 Hindistan'da. Yarkand Hanlığı 1514-1680 Hive Hanlığı 1515-1920 Babür İmparatorluğu 1526-1858 Timur İmparatorluğu'ndan sonra kurulan Kuzey Hindistan'dan Semerkand'a uzanan yerleri hakimiyetine alan imparatorluk. Buhara Hanlığı 1561-1785 Kumul Hanlığı 1696-1930 Tunus Beyliği 1705-1881 Türk asıllı Hüseyni Hanedanı tarafından yönetildi Hokand Hanlığı 1709-1876 Karamanlı Hanedanlığı 1711-1835 Afşar Hanedanı 1736-1802 Afşarlar Haydarabad Nizamlığı 1724-1948 Buhara Emirliği 1785-1920 Kaçar Hanedanlığı 1781-1925 İran'da Bökey Orda 1801-1845 Yedişehir Uygur Hanlığı 1865-1877 II. Dönem Anadolu Beylikleri Bayrak Devlet Tarih Notlar Bafra Beyliği 1243-1460 Karamanoğulları 1256-1483 İç Anadolu bölgesinde kurulan bir beylik, başkenti Karaman'dır. İnançoğulları Beyliği 1261-1368 Sâhib Ataoğulları Beyliği 1275-1342 Pervaneoğulları Beyliği 1277-1322 Eşrefoğulları 1280-1326 Menteşeoğulları Beyliği 1280-1424 Dobruca Beyliği 1281-1299 Dobruca (bugünkü Bulgaristan ve Romanya)'da. Alâiye Beyliği 1293-1421 Karesioğulları 1297-1360 Candaroğulları Beyliği 1299-1462 Batı Karadeniz'de kurulan bir beylik, başkenti sırasıyla; Eflani, Kastamonu ve Sinop'tur. Osmanoğulları Beyliği 1299-1302 Kayı Boy Beyliği olarak Türkiye Anadolu Selçuklu Devleti'ne bağlı, 1299'da istiklaline kavuştu. Germiyanoğulları Beyliği 1300-1423 Canik beylikleri 1300'ler-1460 Hacıemiroğulları Beyliği 1301-1427 Hamitoğulları Beyliği 1301-1423 Saruhanoğulları 1302-1410 Tacettinoğulları Beyliği 1303-1415 Aydınoğulları 1308-1426 Kubadoğulları Emirliği 1318-1422 Tekeoğulları 1321-1390 Ramazanoğulları 1325-1608 Eretna Beyliği 1335-1381 Dulkadiroğulları 1339-1521 Kutluşahlar Beyliği 1340-1393 Taşanoğulları Beyliği 1350-1398 Erzincan Beyliği 1379-1410 Kadı Burhaneddin Ahmed Devleti 1381-1398 Azerbaycan hanlıkları Bayrak Devlet Tarih Notlar Marağa Hanlığı 1610 – 1925 Kuba Hanlığı 1726 – 1806 Bakü Hanlığı 1735 – 1806 Şeki Hanlığı 1743 – 1826 Tebriz Hanlığı 1747 – 1802 Gence Hanlığı 1747 – 1804 Ziyadoğulları Hanedanı'nı kuran Kaçarlar'dan II. Şahverdi Han Gence’nin ilk hanı Cavad Hanlığı 1747 – 1805 Derbent Hanlığı 1747 – 1806 Erdebil Hanlığı 1747 – 1808 Halhal Hanlığı 1747 – 1809 Zencan Hanlığı 1747 – 1810 Şirvan Hanlığı 1747 – 1820 Karabağ Hanlığı 1747 – 1822 Revan Hanlığı 1747 – 1828 Karadağ Hanlığı 1747 – 1828 Nahçıvan Hanlığı 1747 – 1828 Kangarlı Hanedanı Merend Hanlığı 1747 – 1828 Urmiye Hanlığı 1747 – 1865 Maku Hanlığı 1747 – 1922 Eski Geçici Hükümetler ve Cumhuriyetler Bayrak Devlet Tarih Notlar Harita Komrat Cumhuriyeti 6 Ocak – 12 Ocak 1906 Batı Trakya Bağımsız Hükûmeti 31 Ağustos 1913 – 29 Ekim 1913 Batı Trakya Türk Cumhuriyeti Başkurtistan Cumhuriyeti 15 Kasım 1917 – 4 Kasım 1918 Kırım Halk Cumhuriyeti 1917-1918 Türkistan Milli Devleti 1917-1918 Aras Cumhuriyeti 1918 Bugünkü Nahçıvan topraklarında kurulan kısa süreli bir hükûmet. Güneybatı Kafkas Geçici Milli Hükûmeti 1918-1919 ya da Kars Cumhuriyeti İdil Ural Devleti 1918-1919 Alaş Otonomu 1917-1920 Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti 1918 – 1920 Azadistan 1919-1920 Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti 12 Kasım 1932 – 6 Şubat 1934 Hatay Cumhuriyeti 1938-1939 Suriye, Fransa'dan ayrıldığında kurulan devlet, 1939 yılında yapılan referandumla Türkiye'ye bağlandılar. Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti 1921-1944 Azerbaycan Milli Hükûmeti 1945 Günümüz Güney Azerbaycan'da. Doğu Türkistan Cumhuriyeti 12 Kasım 1944 – 20 Ekim 1949 Ankara Hükûmeti 3 Mayıs 1920 – 29 Ekim 1923 ya da Büyük Millet Meclisi Hükûmeti Kıbrıs Türk Genel Komitesi 1963-1967 Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi 1967-1974 Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi 1974-1975 Kıbrıs Türk Federe Devleti 1975-1983 Gagavuzya Cumhuriyeti 1990-1994 Sovyetler Birliği dönemi cumhuriyetleri Özerk Sovyet cumhuriyetleri Bayrak Devlet Tarih Notlar Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 30 Nisan 1918 – 27 Ekim 1924 Önceki statüsü: Türkistan Sovyet Federatif Cumhuriyeti 20 Nisan 1918 – 30 Nisan 1918 Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (19-24 Eylül 1920)deki 9. Türkistan Sovyetleri Kongresinde yeniden adlandırıldı. Ancak kabul edilmedi 1921'de bayrağında isim olarak kullanıldı Başkurdistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 20 Mart 1919 – 11 Ekim 1990 Önceki statüsü: Tatar-Başkurt Sovyet Cumhuriyeti 22 Mart 1918 – 20 Mart 1919 Sonraki statüsü: Başkurt Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 11 Ekim 1990 – 25 Şubat 1992 Tataristan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 27 Mayıs 1920-30 Ağustos 1990 Önceki statüsü: Tatar-Başkurt Sovyet Cumhuriyeti 22 Mart 1918 – 20 Mart 1919 Sonraki statüsü: Tataristan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 30 Ağustos 1990-16 Mayıs 1992 Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 18 Ekim 1921 – 30 Haziran 1945 12 Şubat 1991 – 26 Şubat 1992 Önceki statüsü: Kırım Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti 28 Nisan 1919 – 26 Haziran 1919 Sonraki statüsü: Kırım Oblastı 30 Haziran 1945 – 12 Şubat 1991 Yakut Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 27 Nisan 1922 – 27 Eylül 1990 Sonraki statüsü: Yakut Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 27 Eylül 1990 – 27 Aralık 1991 Çuvaşistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 21 Nisan 1925 – 24 Ekim 1990 Önceki statüsü: Çuvaş Özerk Oblastı 24 Haziran 1920 – 21 Nisan 1925 Sonraki statüsü: Çuvaş Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 24 Ekim 1990 – 13 Şubat 1992 Dağıstan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 20 Ocak 1921 – 24 Mayıs 1991 Sonraki statüsü: Dağıstan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 24 Mayıs 1991 – 25 Aralık 1993 Kumuklar 231.8 bin (% 12.9, 1989) Azeriler 75.5 bin (% 4.2, 1989) Nogaylar 8.3 bin (% 1.6, 1989) Dağ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 20 Ocak 1921 – 7 Temmuz 1924 Balkar Ulusal Bölgesi 19 Kasım 1920 – 28 Ocak 1935 Karaçay Ulusal Bölgesi 27 Kasım 1920 – 12 Ocak 1922 Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 9 Şubat 1924 – 17 Kasım 1990 Önceki statüsü: Nahçıvan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 1920 – 1923 Nahçivan Özerk Bölgesi 1923 – 1924 Karakalpak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 20 Mart 1932 – 9 Ocak 1992 Önceki statüsü Karakalpak Özerk Oblastı 16 Şubat 1925 – 20 Mart 1932 Sonraki statüsü: Karakalpak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 26 Nisan 1990 – 9 Ocak 1992 Kabardey-Balkarya Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 5 Aralık 1936 – 16 Mayıs 1992 Önceki Statüsü: Kabardino-Balkar Özerk Oblastı 1924-1936 1944 ile 1957 arası Kabardin ÖSSC olarak adı değiştirildi, 1957'de tekrar Kabardino-Balkar ÖSSC adını aldı. Tuva Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 10 Ekim 1961 – 12 Aralık 1990 Önceki statüsü: Tuva Özerk Bölgesi 11 Ekim 1944 – 10 Ekim 1961 Sonraki statüsü: Tuva Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 12 Aralık 1990 – 28 Ağustos 1991 Dağlık-Altay Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 25 Ekim 1990 – 31 Mart 1992 Önceki statüsü: Oyrot Özerk Bölgesi 1 Haziran 1922 -7 Ocak 1948 Dağlık-Altay Özerk Oblastı 7 Ocak 1948 – 25 Ekim 1990 Karaçay-Çerkez Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 18 Kasım 1990 – 17 Ekim 1991 Önceki statüsü: Karaçay-Çerkez Özerk Oblastı 12 Ocak 1922 – 26 Nisan 1926 Karaçay Özerk Bölgesi 26 Nisan 1926 – 12 Ekim 1943 Karaçayların sınır dışı edilmesi 12 Ekim 1943 Karaçay Özerk Bölgesi'nin Tekrar kuruluşu: 11 Şubat 1957 – 3 Temmuz 1991 Hakas Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 3 Temmuz 1991 – 29 Ocak 1992 Önceki statüsü: Hakas Özerk Oblastı 20 Ekim 1930 – 3 Temmuz 1991 Krasnoyarsk Krayından ayrılma 15 Aralık 1990 Sovyet cumhuriyetleri Bayrak Devlet Tarih Notlar Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti 26 Nisan 1920 – 17 Şubat 1925 Sonraki statüsü: Harezm Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti 20 Ekim 1923'de adı ve bayrağı değistirildi Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti 8 Ekim 1920 – 17 Şubat 1925 Sonraki statüsü: Buhara Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti 19 Eylül 1924'de adı ve bayrağı değistirildi Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 28 Nisan 1920 – 25 Aralık 1991 Öncesi statüsü: Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti 1922-1936 Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 27 Ekim 1924 – 25 Aralık 1991 Önceki statüsü: Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 1918-1924 Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 13 Mayıs 1925 – 26 Aralık 1991 Önceki statüsü: Trans-Hazar bölgesi 30 Nisan 1918 – 7 Ağustos 1921 Türkmen Oblastı 7 Ağustos 1921 – 13 Mayıs 1925 Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 5 Aralık 1936 – 26 Aralık 1991 Önceki statüsü: Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (1920-25) 26 Ağustos 1920 – 15 Haziran 1925 Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 15 Haziran 1925 – 5 Aralık 1936 Kırgızistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti 5 Aralık 1936 – 26 Aralık 1991 Önceki statüsü: Kara-Kırgız Özerk Oblastı 14 Ekim 1924 – 15 Mayıs 1925 Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (1926–36) 1 Şubat 1926 – 5 Aralık 1936 Bağımsız Türk Devletleri Türki devletlerin ilişkili oldukları milletler-üstü kuruluşları gösteren Euler diyagramıg • t • d Bayrak Devlet Kuruluş Türk nüfus oranı ve dağılımı Türkiye Cumhuriyeti 1923 %80 Türkler Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (de facto) 1983 %99 Kıbrıs ve Türkiye Türkleri[6] Azerbaycan 1991 91.6% Azerbaycan Türkleri, 0.43% Ahıska Türkleri, 0.29% Tatarlar.[7] Kazakistan 1991 63.1% Kazaklar, 2.9% Özbekler, 1.4% Uygurlar, 1.3% Tatarlar, 0.6% Ahıska Türkleri, 0.5% Azeriler, 0.1% Kırgızlar.[8] Kırgızistan 1991 70.9% Kırgızlar, 14.3% Özbekler, 0.9% Uygurlar, 0.7% Ahıska Türkleri, 0.6% Kazaklar, 0.6% Tatarlar, 0.3% Azeriler.[9] Özbekistan 1991 %84,5 Özbek, %4,8 Tacik, %2,4 Kazak, %2,2 Karakalpak, %2,1 Rus, %0,8 Kırgız, %0,6 Türkmen, %0,5 Tatar, %0,5 Ahıska Türkleri, %0,2 Azerîler, %0,2 Uygurlar, %0,2 Başkurtlar, %1 Diğer Başta Özbekistan olmak üzere Orta Asya'ya yayılmış olan Ahıskalıların kullandıkları gayriresmî bayrağı [10] [11] Türkmenistan 1991 75.6% Türkmenler, 9.2% Özbekler, 2.0% Kazaklar, 1.1% Ahıska Türkleri 0.7% Tatarlar[12] Çağdaş özerk cumhuriyet ve bölgeler Rusya'ya bağlı özerk cumhuriyetler Türklerin çoğunlukta yaşadığı özerk cumhuriyetler Bayrak Devlet Tarih Notlar Başkurdistan 1991-…. Nüfusun %57,6'sını Türk Halkları oluşturur. Başkurtlar'ın oranı %29.5, Tatarlar'ın oranı %25,4, Çuvaşlar'ın oranı ise %2,7'dir. Başkurtlar ve Tatarlar arasında İslam, Çuvaşlar arasında Hristiyanlık dini yaygındır. Çuvaşistan 1991-…. Nüfusun %67,7'sini Çuvaş Türkleri, %2,8'ini ise Tatar Türkler'i oluşturmaktadır. Çuvaşlar arasında Hristiyanlık, Tatarlar arasında İslam dini yaygındır. Tataristan 1991-…. Nüfusun %56,3'ünü Türk Halkları oluşturmaktadır. Tatarlar'ın oranı %53,2, Çuvaşlar'ın oranı ise %3,1'dir. Tatarlar arasında İslam, Çuvaşlar arasında Hristiyanlık dini yaygındır. Tuva 1991-…. Nüfusun %82'sini bir Türk Halkı olan Tuvalar oluşturur. Tuvalar arasında Budizm ve Tengricilik dini yaygındır. Yakutistan 1991-…. Nüfusun %51'ini Türk Halkları oluşturur. Yakutlar'ın oranı %49,9, Dolganlar'ın oranı 0,2, Tatarlar'ın orası ise 0.7'dir. Bölgedeki Türkler arasında Hristiyanlık ve Tengricilik dini yaygındır. Türklerin azınlıkta yaşadığı özerk cumhuriyetler Bayrak Devlet Tarih Notlar Altay 1991-…. Nüfusun 40,7'ini Türk Halkları oluşturur, Altaylar'ın oranı %34,5, Kazaklar'ın oranı ise %6,2'idir. Bölgedeki Türkler arasında Şamanizm'in yanı sıra Tengricilik, Burhancılık ve Hristiyanlık da yaygındır. Balkar 1991-…. Asıl adı Kabardey-Balkarya olup çok uluslu bir yapıya sahiptir. Nüfusun çoğunu Cumhuriyete adını veren bir Çerkes Grubu olan Kabardeyler ve bir Türk Halkı olan Balkarlar oluşturmaktadır. Balkarlar'ın nüfusa oranı ise %11.5'dir. Bölgede İslam dini yaygındır. Dağıstan 1991-…. Halkın yaklaşık %25'ini Türk Halkları olan Kumuklar, Azeriler ve Nogaylar teşkil eder. Kafkasya Avarları'nın kökeni tartışmalıdır. Dağıstan'da Kumukların kullandıkları gayriresmî bayrak. Bölgede çeşitli Türk halkları ve Kafkasya halkları yaşamaktadır. Bu halkların arasında İslam dini yaygın olup, nüfusun %90'ı Müslümanlar'dan oluşmaktadır. Hakasya 1991-…. Hakaslar nüfusun %12'sini oluşturmaktadır. Hakas Türkler'i arasında Hristiyanlık yaygındır. Karaçay 1991-…. Asıl adı Karaçay-Çerkesya olup çok uluslu bir yapıya sahiptir. Nüfusun çoğunu ülkeye adını Çerkesler ve bir Türk Halkı olan Karaçaylar oluşturmaktadır. Türk Halkları'nın nüfusa oranı %44,3 olup bunun %41'i Karaçay, %3,3'ü ise Nogay'dır. Bölgede İslam dini yaygındır. Özerk bölgeler Bayrak Devlet Tarih Notlar Gagavuzya 1991-…. Moldova'ya bağlı bir özerk bölgedir.. Nüfusun %82,1'ini Gagavuz Türkler'i oluşturur. Gagavuzlar arasında Hristiyanlık dini yaygındır. Karakalpakistan 1991-…. Özbekistan'a bağlı bir özerk cumhuriyettir. Karakalpaklar'ın nüfusa oranı %32'dir. Bunun dışında bölgenin %32'sini Özbekler, %25'ini de Kazaklar oluşturur. Nahçıvan 1991-…. Azerbaycan'a bağlı özerk cumhuriyettir. Türkiye ile sınırı vardır. Nüfusun %99'unu Azerbaycan Türkleri oluşturur. Sincan Uygur Özerk Bölgesi 1955-…. Doğu Türkistan'ın gayriresmî bayrağı Gökbayrak'tır. Çin'e bağlı özerk cumhuriyettir. Nüfusun %61.14'ünü Uygurlar, Salarlar ve Yugurlar gibi Türk Halkları oluşturur. Bölgedeki Türkler arasında İslam dini yaygındır. Şunhua Salar Özerk İlçesi ? 2000 yılı nüfus sayımına göre Türk kökenli bir halk olan Salarların bu bölgedeki oranı %61.14'tür. Jishishan Bao'an Dongxiang ve Salar Özerk İlçesi ? Sunan Yugur Özerk İlçesi 1954-… Çin'deki Sarı Uygurlar'ın nüfusunun %90'nı burada yaşar ve Sarı Uygurlar'ın tek özerk ilçesidir. Aksay Kazak Özerk İlçesi 1954-… 1955 yılında ilk kırsal okul açıldı. Kazak okullarında öğretim Kazakça dilinde verilmeye başlandı.Buradaki Kazaklar dinlerini ve ulusal geleneklerini korumuşlardır. Kızılsu Kırgız Özerk İli 1954-… 1954 yılında Kızılsu'da yaşayan Kırgızlara, Sincan Uygur Özerk Bölgesi içinde özerk bir bölge verildi. Uluslararası Türk Teşkilatları Bayrak veya Arma Örgüt Üyeler Gözlemci Üyeler Türk Devletleri Teşkilatı Türkiye Azerbaycan Kazakistan Kırgızistan Özbekistan Türkmenistan Macaristan KKTC Ayrıca bakınız Türk dilleri Türk halkları Türk dünyası Türk birliği Türkistan Türk Devletleri Teşkilatı](https://turkdevleti.com/wp-content/uploads/2026/01/turk-devleti.jpeg)
No products in the cart.
International Shipment
Your orders are shipped seamlessly between countries
Türk Devletleri Teşkilatı
Türk Devletleri Teşkilatı | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
.svg) Arma | |||||||||||||
Slogan Biz birlikte daha güçlüyüz! | |||||||||||||
.svg) Üye ülkeler Gözlemci ülkeler | |||||||||||||
| Siyasi merkezler | |||||||||||||
| Resmî dil(ler) | |||||||||||||
| Demonim | Türk halkları | ||||||||||||
| Tür | Uluslararası kuruluş | ||||||||||||
| Üyelik | 5 üye ülke 4 gözlemci | ||||||||||||
| Liderler | |||||||||||||
| Tarihçe | |||||||||||||
| |||||||||||||
| Yüzölçümü | |||||||||||||
• Toplam | 4.242.362 km2 | ||||||||||||
| Nüfus | |||||||||||||
• 2022 tahminî | 156.616.392 | ||||||||||||
| GSYİH (SAGP) | 2021 tahminî | ||||||||||||
• Toplam | 4.180.861 trilyon $ | ||||||||||||
| GSYİH (nominal) | 2021 tahminî | ||||||||||||
• Toplam | 1.331.714 trilyon $ | ||||||||||||
• Kişi başına | 7.772 $ | ||||||||||||
Resmî site turkicstates.org | |||||||||||||
| |||||||||||||
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) veya eski adıyla Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Konseyi), Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkiye‘nin üye; Macaristan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ve Türkmenistan‘ın gözlemci statüsünde yer aldığı, Türk devletlerinden oluşan bir uluslararası kuruluştur.[1] Genel amacı, Türk dilleri konuşan devletler arasında kapsamlı iş birliğini teşvik etmek olan bir hükûmetlerarası kuruluştur.
Türk Devletleri Teşkilatının temeli, 1992 yılında Türkiye‘nin başkenti Ankara‘da ilki düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi ile atılmıştır.[2] 2006 yılında ise dönemin Kazakistan cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev tarafından teşkilat hâline getirilmesi önerilmiş olup 3 Ekim 2009 tarihinde Nahçıvan‘da imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile konsey olarak yapılandırılmıştır.[3][4] 12 Kasım 2021 tarihinde düzenlenen 8. Türk Devletleri Teşkilatı İstanbul Zirvesi sırasında Türk Devletleri Teşkilatı olarak yeniden yapılandırılmıştır.[5][5][6][7][8][9]
Teşkilatın Genel Sekreterliği İstanbul‘dadır. Kasım 2021 tarihinde gerçekleşen İstanbul zirvesine ilk kez gözlemci ülke statüsünde katılan Türkmenistan’ın, 11 Kasım 2022’de gerçekleştirilen 9. Türk Devletleri Teşkilatı Semerkant Zirvesi’nde tam üye olacağı duyurulmuş,[10][11] Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ise teşkilata gözlemci üye olarak katılmıştır.[12]
Tarihçe
Örgüt; Türk Konseyi adıyla, 1992-2010 yılları arasında yapılan Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi sonrasında, Türk dilleri konuşan ülkeler arasındaki bağın güçlendirilmesi amacıyla 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye arasında imzalanan Nahçıvan Anlaşması ile kurulmuştur.[13] Konseyin kurucu Genel Sekreteri Halil Akıncı’ya göre “Türk Konseyi, Türk devletlerinin tarihteki ilk gönüllü ittifakı olmuştur.”[14][15]
30 Nisan 2018’de Özbekistan’ın Türk Dili Konuşan Ülkeler İş Birliği Konseyine katılacağı[16] ve örgütün yaklaşan Bişkek Zirvesi’ne katılacağı açıklandı[17] ve 14 Eylül 2019’da tam üye oldu.[18][19]
Macaristan ise 2018’in sonlarından bu yana gözlemci üye statüsündedir. Ancak gelecekte tam üyelik başvurusunda bulunabileceği açıklanmıştır.[20]
12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul‘daki Demokrasi ve Özgürlükler Adası’nda düzenlenen 8. Türk Devletleri Teşkilatı İstanbul Zirvesi’nde, örgütün adı Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirilmiş ve Türkmenistan gözlemci ülke olarak teşkilata dâhil olmuştur.[21]
Teşkilatın Genel Sekreterliği, İstanbul‘da; ilişkili kurumları olan diğer Türk dünyası iş birliği kurumları olan Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı, Ankara‘da; Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi ve Türk Kültür ve Miras Vakfı, Azerbaycan’ın başkenti Bakü‘de; Türk Akademisi ise Kazakistan’ın başkenti Astana‘da bulunmaktadır.
Genel Sekreterlik
Türk Devletleri Teşkilatının genel sekreterliği İstanbul’un Beşiktaş ilçesinde yer almaktaydı. 12 Kasım 2021 tarihinde, Fatih ilçesinde yer alan Arif Paşa Konağı Türk Devletleri Teşkilatına tahsis edilmiş, düzenlenen bayrak çekme töreniyle hizmete açılmıştır.
Bayrak
.svg)
Türk Devletleri Teşkilatı bayrağı, Türk Devletleri Teşkilatı tarafından kullanılan bayraktır.[22] 22 Ağustos 2012’de Bişkek‘te düzenlenen Türk Keneşi 2. Zirvesi’nde tanıtılmıştır.[23] 12 Ekim 2012’de ise İstanbul‘da, üye ülkelerin bayrakları ile beraber Kazakistan Kurucu devlet başkanı Nursultan Nazarbayev ve 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül tarafından göndere çekilmiştir.[24][25]
Tasarımı
Bayrağın tasarımı üye ülkelerin bayraklarında bulunan unsurların bir araya getirilmesi ile oluşmuştur. Azerbaycan bayrağı‘nın yıldızı, Kazakistan bayrağı‘nın rengi, Kırgızistan bayrağı‘nın güneşi (1992 versiyonu) ve Türk bayrağı‘nın hilâli kullanılmıştır.
Güncellenmesi
6 Kasım 2024 tarihinde yapılan Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları 11. Zirvesi’nde alınan bir karar ile teşkilatın bayrağı güncellendi ve Türkmenistan armasında olan Selçuklu yıldızı ile bayrak çevrelendi.[26][27]
Bayrak ve Amblem
Türk Devletleri Teşkilatı; Bayrak ve Amblemi “Birliği ve ortak mirası simgeleyen tarihi bir günde, 6 Kasım 2024 tarihinde Bişkek’te toplanan Türk Devletleri Teşkilatı Devlet Başkanları Konseyi, Zirve sırasında alınan diğer birçok önemli karar arasında öne çıkan dönüm noktası niteliğinde bir karar açıklamıştır. Türk halklarını birleştiren derin kültürel ve tarihi bağları ve işbirliği, dayanışma ve ilerlemeyi teşvik etme yönündeki sarsılmaz kararlılıklarını yansıtan bu kararla Konsey, Türk Devletleri Teşkilatı bayrağını ortak hedeflerinin bir simgesi olarak kabul etmiştir. Dışişleri Bakanları Konseyi’nin 22 Ağustos 2012 tarihinde Bişkek’te düzenlenen toplantısının Mutabık Kalınan Tutanaklarına dayanan bu karar, aynı zamanda tüm Türk İşbirliği Teşkilatlarının tek bir görsel kimlik altında birleşmesini de vurgulamıştır. Konsey, bu ortak sembolü benimseyerek işbirliği yolculuklarında yeni bir sayfa açmış, müşterek vizyonlarını vurgulayarak hep birlikte güçlü ve müreffeh bir geleceğe doğru ilerlediklerini bir kez daha teyit etmiştir.” şeklinde tanımlamıştır.[28]
Galeri
Abdullah Gül ve Nursultan Nazarbayev tarafından gerçekleştirilen bayrak çekme töreni, İstanbul 2012.
Bayrak çekme törenine katılan politikacılar
Üye devletlerin bayraklarıyla beraber Türk Devletleri Teşkilatı bayrağı
Misyon ve hedefler
Nominal olarak Nahçıvan Anlaşması’nın önsözü, üye devletlerin Birleşmiş Milletler Antlaşması’nda yer alan amaç ve ilkelere bağlı kalma iradesini teyit etmekte ve Türk Devletleri Teşkilatının ana hedefini, bölgede ve dünyada barış ve istikrara ortak katkılarda bulunmanın yanı sıra Türk dilleri konuşan devletler arasındaki kapsamlı iş birliğini daha da derinleştirmek olarak tanımlamaktadır. Üye devletler, demokratik değerlere, insan haklarına, hukukun üstünlüğüne ve iyi yönetişim ilkelerine bağlılıklarını sözde teyit etmişlerdir.
Nahçıvan Anlaşması, teşkilatın temel amaç ve görevlerini şu şekilde ortaya koymaktadır:[4]
- Taraflar arasında karşılıklı güven ve dostluğun güçlendirilmesi;
- Dış politika konularında ortak tavırlar geliştirmek;
- Uluslararası terörizm, ayrılıkçılık, aşırıcılık ve sınır ötesi suçlarla mücadele için eylemleri koordine etmek;
- Tüm ortak çıkar alanlarında etkili bölgesel ve ikili iş birliğini teşvik etmek;
- Ticaret ve yatırım için uygun koşullar yaratmak;
- Kapsamlı ve dengeli ekonomik büyümeyi, sosyal ve kültürel kalkınmayı hedeflemek;
- Bilim, teknoloji, eğitim, sağlık, kültür, spor ve turizm alanlarında etkileşimi genişletmek;
- Kitle iletişim araçlarının ve diğer iletişim araçlarının etkileşimini teşvik etmek;
- Üye devletler arasında iş birliği ve entegrasyonu güçlendirmek;
- İlgili yasal bilgilerin alışverişini teşvik etmek ve yasal iş birliğini geliştirmektir.
Yapı ve işleyiş
Türk Devletleri Teşkilatının ana organları şunlardır:[29]
- Devlet Başkanları Konseyi
- Dışişleri Bakanları Konseyi
- Kıdemli Memurlar Komitesi
- Aksakallar Konseyi
- Genel Sekreterlik, İstanbul
Türk Devletleri Teşkilatının ana karar alma ve yönetim organı, üye ülkelerin görevdeki cumhurbaşkanlarından oluşan Devlet Başkanları Konseyidir. Başkanlık yıllık olarak değişir. Türk Devletleri Teşkilatının tüm faaliyetleri, Nahçıvan Anlaşması’na uygun olarak İstanbul‘da bulunan Genel Sekreterlik tarafından koordine edilmekte ve izlenmektedir. Cumhurbaşkanları daha önceden belirlenmiş bir Türk şehrinde yılda bir kez toplanır. Üst düzey yetkililer, aksakallar, diğer bakanlar ve hükûmet yetkilileri düzenli olarak bir araya gelmektedir.
Devlet Başkanları Konseyi
Devlet Başkanları Konseyi (DBK), tarafların devlet başkanlarının aşağıda belirtilen çerçevelerde bir araya geldikleri düzenli toplantılarla faaliyetlerini sürdürür;
- Güncel uluslararası sorunların çözümüne ilişkin olarak taraflar arasındaki etkileşimin değerlendirilmesi,
- Türk Devletleri Teşkilatı kapsamında öncelikli iş birliği alanlarının belirlenmesi,
- Türk Devletleri Teşkilatının faaliyetlerinin değerlendirilmesi.
- Bir sonraki DBK toplantısının yeri, kural olarak tarafların İngilizce adlarının alfabetik sırasına göre belirlenir. Olağanüstü DBK toplantısının yeri taraflar arasında sağlanacak mutabakat uyarınca tespit edilir.[30]
Aksakallar Konseyi
.jpg)
Türk halklarının en köklü töresi “ata”ya ve “akil” kişiye müracaat ve istişare müessesesinin Teşkilat kapsamında tesis edilmiş karşılığı olan Aksakallar Konseyi, Türk Devletleri Teşkilatının daimî istişare organıdır. İstanbul’da düzenlenen 8. Zirve sırasında Aksakallar Konseyi’ni daha etkin hâle getirmek ve her biri engin tecrübeye sahip aksakallardan müteşekkil Konseyden daha fazla istifade edebilmek amacıyla devlet başkanları tarafından Aksakallar Konseyinin yönetmeliği yenilenmiş ve Konseyin başkanlığına Türkiye aksakalı Binali Yıldırım atanmıştır.[31]
Bağlı kurum ve kuruluşlar
Türk Devletleri Teşkilatı, aşağıdakiler gibi diğer tüm iş birliği mekanizmaları için bir şemsiye teşkilat işlevi görür:
- Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı (TÜRKSOY), Ankara
- Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA), Bakü
- Türk Akademisi, Astana
- Türk Kültür ve Mirası Vakfı, Bakü[32]
- Ortak Türk Ticaret ve Sanayi Odası, İstanbul
- Türk İş Konseyi
- Göçebe Uygarlık Merkezi, Bişkek
- Türk Yatırım Fonu, İstanbul[33]
- Türk Devletleri Coğrafya Teşkilatı
Uluslararası iş birlikleri
Türk Devletleri Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı‘nda gözlemcidir. Teşkilat ayrıca Birleşmiş Milletler ve İslam İşbirliği Teşkilatı‘nda gözlemci statüsü için başvuruda bulunmuştur. Ayrıca Türk Devletleri Teşkilatı, Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı ve Asya’da İş Birliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı ile yakın iş birliği ilişkilerini sürdürmektedir.
Nahçıvan Antlaşması
| Tür | Kuruluş anlaşması |
|---|---|
| İmzalanma | 3 Ekim 2009 |
| Yer | Nahçıvan, Azerbaycan |
Nahçıvan Anlaşması, 3 Ekim 2009 tarihinde 9. Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi’nde katılımcı devletler olan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye tarafından imzalanan ve Türk Keneşi’nin kurulmasına önayak olan anlaşmadır.[3] Anlaşmanın temel amacı katılımcı devletler arasındaki işbirliğinin kurumsallaştırılmasıdır. Bu anlaşma ile Türk Konseyi adında bir uluslararası örgütün kurulmasına karar verilmiştir.[3] Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev‘in ev sahipliği yaptığı zirveye Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Kurmanbek Bakiyev ve Türkmenistan Devlet Başkanı Yardımcısı Hıdır Saparliyev katılmıştır.[34]
Projeler
Kuruluş anlaşması, Türk devletleri arasında kapsamlı işbirliğini örgütün temel amacı ve varlık nedeni olarak belirlediğinden teşkilat çeşitli projeler üzerinde çalışmaktadır. Projeler; ekonomi, kültür, eğitim, ulaşım, gümrük ve diaspora olmak üzere altı işbirliği süreci altında gruplandırılmıştır. Projelere örnek olarak Türk Üniversiteler Birliğinin kurulması[35] ve ortak bir tarih ders kitabının yazılması gösterilebilir. Türk Devletleri Teşkilatı, üye devletlerin az gelişmiş bölgelerinde ekonomik kalkınmayı artırmanın yolları üzerinde de çalışmaktadır. Genel Sekreterlik, ilgili alanlarda işbirliğini teşvik etmenin yolları üzerinde çalışmak üzere ekonomi bakanlarını, eğitim bakanlarını, ulaştırma bakanlarını, gümrük idareleri başkanlarını ve farklı bakanlıklardan ve kurumlardan diğer üst düzey yetkilileri bir araya getirir. Projeler ve iş birliği konuları bakanların ve idare başkanlarının önüne çıkarılmadan önce çalışma grupları tarafından detaylandırılır. Yakın zamanda başlatılan bir proje, tüm dünyadaki Türk halkları diasporaları arasında daha yakın iş birliği için bir mekanizmanın kurulmasıdır.
Ortak yatırım fonu
Kırgızistan Dışişleri Bakanı Ruslan Kazakbayev; Kasım 2020’de, Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ile yaptığı görüşmede, Türk Devletleri Teşkilatı üyelerinin ekonomik ilişkilerini güçlendirmeleri, ortak bir yatırım fonu kurmaları ve merkezini Kırgızistan’a kurmaları gerektiğine dikkat çekti.[36] Genel Sekreter Bağdad Amreyev, dönemin Hazine ve Maliye Bakanı Lütfi Elvan‘ı ziyaret ederek Ortak Yatırım Fonu’nun kurulması hakkında görüştü.[37] Eylül 2021’de, ekonomiden sorumlu Türk bakanlarının toplantısında taraflar, bir Türk Ortak Yatırım Fonu fizibilite çalışması ve fonun kurulması için anlaşma hakkında müzakerelerde bulundu.[38]
Ortak fon, Türk Yatırım Fonu adıyla 16 Mart 2023’te kurulmuştur.[39] Türk Devletleri Teşkilatı’nın ekonomik kuruluşudur; Türk devletleri teşkilatının 5 üyesi tarafından kurulmuş olup İstanbul’dan yönetilecektir.[40][41]
Sermayesinin 500 milyon dolar olması beklenmektedir ve 10.000 hisseye bölünen fonda üye devletlerin eşit hisse hakkı vardır.[42]
Orhun Değişim Programı
Orhun Değişim Programı Türk Üniversiteler Birliği üyeleri arasında imzalanan protokoller kapsamında 6 ülkeden 30’dan fazla üniversitenin katıldığı öğrenci değişim programıdır.
Ortak Alfabe Komisyonu
Eylül 2022’de Türk Dil Bayramı‘nın 90. yıl dönümü sebebiyle Türk Devletleri Teşkilatı, Türk dünyasının ortak alfabesi için teşkilat bünyesinde “Ortak Alfabe Komisyonu” kurulmasına karar verdi.[43] Türk devletlerinden katılan çeşitli bilim insanları, kendi ülkelerinde kullanılan alfabeler ve tarihi süreçler hakkında bilgi vererek, ortak alfabeye geçiş süreçlerinin hızlandırılması ve uygulamanın yaygınlaştırılması gerektiği vurguladı. İlk toplantı, Kazakistan‘ın başkenti Astana‘da 28-29 Mayıs 2023 tarihlerinde yapıldı.[44]
Basitleştirilmiş Gümrük Hattı
11 Kasım 2022 tarihinde Semerkant‘ta, Türk Devletleri Teşkilatı’na üye ülkeler arasında “Basitleştirilmiş Gümrük Koridoru Tesisi Hakkında Anlaşma” imzalandı.[45] Anlaşmayı yürürlüğe koyan ilk üye ülke Azerbaycan oldu, Mayıs 2023’te Azerbaycan cumhurbaşkanı İlham Aliyev basitleştirilmiş gümrük koridorunu oluşturan bir yasayı imzaladı.[46]
Zirveler
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bağımsızlığını yeni kazanan Türk devletleri olan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan ile Türkiye, ilki 1992 yılında Ankara’da olmak üzere Türk Dili Konuşan Ülke Başkanları Zirveleri düzenlemiştir. Türk Konseyinin kurulmasıyla onuncu zirvede üst düzey toplantıların adının Türk Konseyi Zirveleri olarak değiştirilmesine karar verildi.
Türk Konseyi Zirvesi, devlet başkanlarının geçmiş dönemin sonuçlarını değerlendirdiği ve gelecek yıl için hedefler belirlediği yılın en önemli zirvesidir. Birinci Zirve, 20-21 Ekim 2011 tarihlerinde Kazakistan‘ın Almatı şehrinde ekonomik iş birliği teması önceliğiyle düzenlendi. İkinci zirve, 22-23 Ağustos 2012 tarihlerinde Kırgızistan‘ın başkenti Bişkek‘te eğitim, bilim ve kültürel iş birliği temasıyla düzenlendi. Üçüncü Zirve, 15-16 Ağustos 2013 tarihlerinde Azerbaycan‘ın Kebele şehrinde ulaşım ve bağlantı temasıyla düzenlendi.[47]
15 Ekim 2019 tarihinde Azerbaycan’ın başkenti Bakü‘de, üye devletlerin cumhurbaşkanları İlham Aliyev, Sooronbay Ceenbekov, Recep Tayyip Erdoğan, Şevket Mirziyoyev ile Türkmenistan Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcısı Purli Agamyradov‘un konuk, Macaristan Başbakanı Viktor Orbán‘ın gözlemci olarak katılımıyla Yedinci Türk Keneşi Zirvesi düzenlenmiştir. Katılımcılar, Özbekistan‘ın teşkilata tam üye olarak katılmasının yanı sıra Türk Konseyinin kuruluşuna ilişkin Nahçıvan Anlaşması’nın 10. yıl dönümünü kutladılar. Zirvede Türkiye‘nin önerisiyle Türk Devletleri Teşkilatı Onursal Başkanı unvanı Kazakistan‘ın eski Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev‘e verildi.[48] Zirvenin sonunda, devlet başkanları Bakü Deklarasyonu’nu imzaladılar.[49][50]
Olağanüstü zirveler
Türk Devletleri Teşkilatı’nın COVID-19 pandemisiyle mücadeleye odaklanan Olağanüstü Zirvesi, 10 Nisan 2020 tarihinde dönem başkanı İlham Aliyev‘in girişimiyle videokonferans yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus ve üye ülke devlet başkanlarının katılımıyla “COVID-19 salgınıyla mücadelede iş birliği ve dayanışma” başlıklı konferans düzenlendi. Katılımcılar, korona virüsü salgınıyla mücadele etmek, sağlık alanında çok taraflı işbirliğini geliştirmek ve COVID-19 salgınının neden olduğu ortak zorlukların üstesinden gelmek için ulusal düzeyde alınan önlemleri tartıştı.[51][52]
11 Ocak 2022 tarihinde, Kazakistan’da başlayan protestolar nedeniyle üye ülkelerin dışişleri bakanları, dönem başkanı Türkiye cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan‘ın başkanlığında toplanmıştır.[53][54]
16 Mart 2023 tarihinde 2023 Kahramanmaraş depremleri sebebiyle “Afet-Acil Durum Yönetimi ve İnsani Yardım” temasıyla Türkiye‘nin başkenti Ankara‘da olağanüstü toplandı. Toplantıda “Türk Devletleri Teşkilatı Sivil Koruma Mekanizmasının Kurulmasına İlişkin Anlaşma” imzalandı.[55]
Üyeler
Mevcut
| Ülke | Katılım | Nüfus (2021)[56][57] | Yüz ölçümü (km2) | Nom. GSYİH (2023)[58] | SAGP GSYİH (2023)[58] | Kişi başına nom. GSYİH (2023)[58] | Kişi başına SAGP GSYİH (2023)[58] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Azerbaycan | Kurucu | 10.312.992 | 86.600 | 70.030 milyar $ | 193.478 milyar $ | 6,757 $ | 18,669 $ |
 Kazakistan | 19.196.465 | 2.724.900 | 390.695 milyar $ | 652.597 milyar $ | 12,307 $ | 32,688 $ | |
 Kırgızistan | 6.527.743 | 199.900 | 12.039 milyar $ | 43.318 milyar $ | 1,737 $ | 6,250 $ | |
 Türkiye | 84.775.404 | 783.562 | 1.154.000 milyar $ | 3,752.551 milyar $ | 11,902 $ | 41,412 $ | |
 Özbekistan | 2019 | 34.081.449 | 447.400 | 92.332 milyar $ | $371.346 milyar $ | 2,563 $ | 10,308 $ |
 Türk Devletleri Teşkilatı | 156.112.604 | 4.242.362 | 1,449.399 milyar $ | 4,833.290 milyar $ | 9,360 $ | 31,200 $ | |
Gözlemciler
| Ülke | Katılım | Nüfus (2021)[56][57] | Yüz ölçümü (km2) | Nom. GSYİH (2023)[58] | Kişi başına nom. GSYİH (2023)[58] |
|---|---|---|---|---|---|
 Macaristan | 2018 | 9.709.786 | 93.030 | 188.505 milyar $ | 19,386 $ |
 Kuzey Kıbrıs | 2022 | 382.836 | 3.355 | 4,234 milyar $ | 14.942 $ |
 Türkmenistan | 2021 | 6.341.855 | 491.210 | 82.649 milyar $ | 13,065 $ |
| Ekonomik İşbirliği Teşkilatı | 2023[59] |
Gelecekteki olası üyeler ve gözlemciler
2020 yılında Kırım Tatar asıllı Ukrayna Dışişleri Bakan yardımcısı Emine Ceppar, Ukrayna‘nın gözlemci olmak istediğini açıklamıştı.[60]
Eski başvuranlar
3 Mayıs 2021’de Afganistan İslam Cumhuriyeti resmî olarak gözlemci statüsü için başvurmuştu.[61][62] Ancak başvurunun Taliban‘ın Afganistan İslam Cumhuriyeti’ni Afganistan İslam Emirliği‘ne çevirmesinden hemen önce olması sebebiyle başvuru durumu şu an belirsizdir.
Etkinlikler
| # | Tarih | Yer | Notlar | Katılımcılar | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirveleri | | | | | | | | | ||||
| I | 30 Ekim 1992 | Türkiye | Ankara | İlk Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | C | – | – |
| — | 12 Temmuz 1993 | Kazakistan | Almatı | TÜRKSOY‘un kuruluşu için Almatı Anlaşması | D | D | D | D | D | D | – | – |
| II | 18 Ekim 1994 | Türkiye | İstanbul | İkinci Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | C | – | – |
| III | 28 Ağustos 1995 | Kırgızistan | Bişkek | Üçüncü Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | C | – | – |
| IV | 21 Ekim 1996 | Özbekistan | Taşkent | Dördüncü Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | C | – | – |
| V | 9 Temmuz 1998 | Kazakistan | Astana | Beşinci Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | C | – | – |
| VI | 8 Nisan 2000 | Azerbaycan | Bakü | Altıncı Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | C | – | – |
| VII | 26 Nisan 2001 | Türkiye | İstanbul | Yedinci Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | C | D | – | – |
| VIII | 17 Kasım 2006 | Türkiye | Antalya | Sekizinci Türk Dili Konuşan Devletler Zirvesi | C | C | C | C | D |  | – | – |
| — | 21 Kasım 2008 | Türkiye | İstanbul | TÜRKPA‘nın kuruluşu için İstanbul Anlaşması | D | D | D | D | | | – | – |
| IX | 3 Ekim 2009 | Azerbaycan | Nahçıvan | Dokuzuncu Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi, Türk Konseyi’nin kurulmasına ilişkin Nahçıvan Anlaşması | C | C | C | C | D | | – | – |
| X | 15 Eylül 2010 | Türkiye | İstanbul | Onuncu Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi (Türk Dili Konuşan Ülkelerin Kurumsal Olmayan Zirvelerinin sonu) | C | C | C | C | C | | – | – |
| Türk Konseyi Zirveleri | ||||||||||||
| I | 21 Ekim 2011 | Kazakistan | Almatı | Birinci Türk Konseyi Zirvesi, ekonomik ve ticaret alanında iş birliği | C | C | C | D | – | – | – | – |
| II | 23 Ağustos 2012 | Kırgızistan | Bişkek | Eğitim, bilim ve kültür alanında iş birliği[63] | C | C | C | C | – | – | – | – |
| III | 16 Ağustos 2013 | Azerbaycan | Kebele | Ulaşımda iş birliği[64] | C | C | C | C | – | – | – | – |
| IV | 5 Haziran 2014 | Türkiye | Bodrum | Turizmde iş birliği[65] | C | C | C | C | C | – | – | – |
| — | 24 Aralık 2014 |  Ukrayna | Kiev | İlk Türk Konseyi Bölgesel Diaspora Merkezinin açılışı[66] | D | D | D | D | – | – | – | – |
| V | 11 Eylül 2015 | Kazakistan | Astana | Medya ve bilişimde iş birliği | C | C | C | D | D | – | – | – |
| VI | 2 Eylül 2018 | Kırgızistan | Çolpon-Ata | Gençlik ve ulusal sporlar[67] | C | C | C | C | – | C | C | – |
| VII | 15 Ekim 2019 | Azerbaycan | Bakü | Küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin desteklenmesi[68] | C | C | C | C | D | C | C | – |
| — | 10 Nisan 2020 | Telekonferans | COVID-19 pandemisi[69] | C | C | C | C | C | C | C | – | |
| — | 31 Mart 2021 | Telekonferans | Türkistan‘ın manevi başkent ilan edilmesi, Türk Konseyi’nin örgüt seviyesine yükseltilmesi[70] | C | C | C | C | C | C | C | – | |
| VIII | 12 Kasım 2021 | Türkiye | İstanbul | Dijital çağda yeşil teknolojiler ve akıllı şehirler, Türk Konseyi’nin adının Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirilmesi.[71][72] | C | C | C | C | C | C | C | – |
| — | 11 Ocak 2022 | Telekonferans | 2022 Kazakistan protestoları[53][54] | D | D | D | D | D | D | D | – | |
| Türk Devletleri Teşkilatı Zirveleri | ||||||||||||
| IX | 11 Kasım 2022 | Özbekistan | Semerkant[73] | Birinci Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi[74][75] | C | C | C | C | D | C | C | – |
| — | 16 Mart 2023 | Türkiye | Ankara | 2023 Kahramanmaraş depremleri | C | C | C | C | D | C | C | C |
| X | 3 Kasım 2023 | Kazakistan | Astana | Onuncu Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi[76] | C | C | C | C | D | C | C | |
| — | 6 Temmuz 2024 | Azerbaycan | Şuşa | Gayriresmî zirve[77] | C | C | C | D | | C | C | C |
| XI | 6 Kasım 2024 | Kırgızistan | Bişkek | On birinci Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi[77] | C | C | C | C | D | C | C | C |
| — | 21 Mayıs 2025 | Macaristan | Budapeşte | Gayriresmî zirve[78] | C | C | C | C | | C | C | |
| XII | 7 Ekim 2025 | Azerbaycan | Kebele | On ikinci Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi[79] | C | C | C | C | D | C | C | C |
C Cumhurbaşkanı veya hükûmet başkanı düzeyinde katılım
D Devlet görevlisi düzeyinde katılım
Katılım yok– Henüz üye/gözlemci değil
Genel sekreterler listesi
| Sıra | Ad | Ülkesi | Görev başlangıcı | Görev sonu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Halil Akıncı | Türkiye | 15 Eylül 2010 | 16 Eylül 2014 |
| 2 | Ramil Hasan | Azerbaycan | 16 Eylül 2014 | 3 Eylül 2018 |
| 3 | Bağdad Amreyev | Kazakistan | 3 Eylül 2018 | 14 Kasım 2022 |
| 4 | Kubanıçbek Ömüraliyev | Kırgızistan | 14 Kasım 2022 | Görevde |
Dönem başkanları listesi
Nahçıvan Anlaşması’nın 8. maddesine göre olağan zirveye ev sahipliği yapan devlet bir sonraki toplantıya kadar başkanlığı üstlenecek.[80]
| Sıra | Ad | Ülkesi | Görev başlangıcı | Görev sonu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Nursultan Nazarbayev | Kazakistan | 21 Ekim 2011 | 23 Ağustos 2012 |
| 2 | Almazbek Atambayev | Kırgızistan | 23 Ağustos 2012 | 16 Ağustos 2013[81] |
| 3 | İlham Aliyev | Azerbaycan | 16 Ağustos 2013[81] | 5 Haziran 2014 |
| 4 | Abdullah Gül | Türkiye | 5 Haziran 2014 | 28 Ağustos 2014 |
| 5 | Recep Tayyip Erdoğan | 28 Ağustos 2014 | 11 Eylül 2015 | |
| ikinci kez | Nursultan Nazarbayev | Kazakistan | 11 Eylül 2015 | 3 Eylül 2018 |
| 6 | Sooronbay Ceenbekov | Kırgızistan | 3 Eylül 2018[82] | 15 Ekim 2019 |
| ikinci kez | İlham Aliyev | Azerbaycan | 15 Ekim 2019[83] | 12 Kasım 2021[84] |
| ikinci kez | Recep Tayyip Erdoğan | Türkiye | 12 Kasım 2021[84] | 11 Kasım 2022 |
| 7 | Şevket Mirziyoyev | Özbekistan | 11 Kasım 2022 | 3 Kasım 2023 |
| 8 | Kasım Cömert Tokayev | Kazakistan | 3 Kasım 2023[85] | 6 Kasım 2024 |
| 9 | Sadır Caparov | Kırgızistan | 6 Kasım 2024[86] | 7 Ekim 2025 |
| üçüncü kez | İlham Aliyev | Azerbaycan | 7 Ekim 2025[87] | Görevde |
Türk birliği
Türk Birliği, Türk dilleri konuşan ve Türki soydan gelen toplulukların bir arada olmasını, ortak hareket etmesini, ortak siyasi ve ekonomik kararlar almasını tanımlayan fikri ve siyasi bir kavram.
.png)
Anlamı
[değiştir | kaynağı değiştir]Geniş tanımıyla köken itibarıyla Türk olan tüm ülke, özerk yönetim ve başka ülkelerde yaşayan Türk topluluklarının (kısaca Türk Dünyası‘nın) tek çatı altında toplanmasını ve örgütlenmesini ifade eden siyasi bir kavram.[kaynak belirtilmeli]
Dar anlamıyla, Türkçe konuşan devletlerin bir araya gelerek Avrupa Birliği‘ne benzer bir yapı oluşturabileceğine yönelik fikir oluşumlarıdır. Bu fikir oluşumlarının çoğu duygusal temellere ve Türkçülük ideolojisine dayanır. Ancak her siyasi görüşün gerçekte ekonomik temeli olur. Avrupa Birliği benzeri Türk Birliği görüşü ekonomik bir temelden yoksundur. Ancak kültürel, tarihi, manevi temeli olduğu tartışılmaz bir gerçekliktir. Ekonomik temellerin geliştirilmesi böyle bir uluslararası örgütü doğurabilir. Burada, enerji sektörü önemli rol oynayabilir.[kaynak belirtilmeli]
Türk Dünyası’nda tanıtımı
[değiştir | kaynağı değiştir]Türk Birliği kavramı bütün Türk Dünyası’nda aynı anlaşılmamaktadır. Türkiye ve Azerbaycan gibi Batı’ya daha yakın Türk ülkelerinde güçlü bir birlik olarak anlaşılır. Rus işgalinde kalmış Türk ülkelerinde Rusya Çarlığı ve Sovyetler Birliği propagandası ile Türkiye’nin güdümüne, işgaline girmiş bir ülkeler birliği olarak tanıtılmıştır. Sibirya ve Orta Asya Türkleri gerçek bir Türk Birliği düşüncesini genel olarak henüz anlayamamışlardır. Bu da Rusya, Çin, İran gibi devletlerin politikalarına uygun düşer. Türk Birliği için Türk Dünyası’nı fikirde ayırmaya yönelik olduğundan büyük engel oluşturur.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Fransız İhtilali (1789)’yle birlikte Avrupa‘da ivme kazanan milliyetçilik fikirlerinin etkisi ve emperyalist devletlerin de kışkırtmasıyla, gayri müslim ve gayri Türk unsurların birer birer ayrılması, beraberinde, Osmanlı devlet idaresinde ve aydınlarda “Türk” kimliğinin daha açık dille ortaya konulması sonucunu doğurmuştur.[kaynak belirtilmeli]
Türk toplulukları arasında “birlikte hareket etme fikri”, Fransız İhtilali’yle birlikte Avrupa’da ivme kazanan milliyetçilik fikirleri ile ortaya çıkmıştır.[kaynak belirtilmeli] Türk birliği fikri Türk toplulukların tarihinde çok daha eski temele dayanmaktadır. Kimi devletlerin baskısı altında kendi kültür ve bilincini yaşatma isteği bunu tetiklemiştir ancak fikrin oluşmasına sebep değildir, “sorunlardan kurtulma ve eski günlere dönme, eskiden ders çıkarma fikri”, Türk toplulukları arasında “birlikte hareket ve mücadele etme, beraber olma fikrine” sadece zemin hazırlamıştır.[kaynak belirtilmeli]
Buna bağlı olarak; 1905 yılından itibaren Rusya içerisinde kalan Türk halkları, Cedidcilik hareketi etkisinde kalarak, ortak hareket etme bilinciyle bağımsızlık mücadelesine girmişlerdir. I. Dünya Savaşı sıralarında gerek Osmanlı’da, gerek Orta Asya’da, gerekse İdil boylarında ortak mücadele etme ve birlik olma fikri yücelmiştir. 1917 yılında Rusya içerisinde üç ayrı bölge özerklik ilan ederek daha sonra birleşmeyi öngörmüştür.
Türk Birliği için Kırım Türklerinden aydın kişi İsmail Gaspıralı dilde-fikirde-işte birlik parolası ile önemli bir çığır açmıştır.
Akademik perspektif
[değiştir | kaynağı değiştir]Türk Birliği ülkelerinden Kazakistan[1] (Kazakistan) cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev‘in 3 Ekim 2009 tarihinde Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları 9.Zirvesi’nde Türk Dünyası’nın akademik birliğinin gerçekleşmesi için Türk Dünyası ve uluslararası ilmi araştırma merkezinin kurulması gerekti hakkında öneride bulunmuştur. Böylece Türk Akademisi (Kazakça: ТҮРКІ АКАДЕМИЯСЫ, İngilizce: Turkic Academy) 25 Mayıs 2010’da Astana‘da kurulmuştur.[2]
Ekonomik perspektif
[değiştir | kaynağı değiştir]
Ekonomik çıkarlar, Türkçe konuşan ülkelerin birlikte hareket etmeleri gereğini ortaya çıkarmaktadır. Özellikle enerji alanında Türk devletlerinin sahip olduğu kaynaklar, bu kaynakların piyasaya aktarılabilmesi için birbirine bağlanmasına zemin hazırlamaktadır. Türkiye–Azerbaycan–Kazakistan ve Türkmenistan boru hatlarıyla birbirine bağlanmaktadır. Boru hatlarıyla gelen ekonomik birliktelik (ya da iktisadi bağlılık) siyasi arenada ortak hareket etmeye neden olmaktadır.
1991 yılında Sovyetler Birliği‘nin dağılmasıyla Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan, Özbekistan, Azerbaycan Cumhuriyetleri oraraya gelen Türkçe konuşan 6 devlet lideri, ortak bir siyasi platformda buluşmuştur. İlk zirve Türk devletleri arasında siyasi, ekonomik, kültürel yönde ilişkilerin arttırılması ve sağlamlaştırılması ekseninde geçmiştir. Türk tarihinin-kültürünün araştırılması ve ortak kültürün ortaya çıkarılması yönünde görüş bildirilmiştir. Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev‘in bağımsızlığının ilanından sonra bu zirvede İstanbul‘da yaptığı konuşma, Türk Cumhuriyetleri’nin bu beklentisini ve geleceğe yönelik umutlarını yansıtması bakımından önemlidir:
“Ancak bahar sellerini ne kadar engellemeye, önüne bentler çekmeye çalışırsanız çalışın, su yine de kendi yolunu açacaktır. İşte tarih nehri ile de aynısı olmuş ve ‘soğuk savaş’ engelini yıkan tarih insanlık kanunlarıyla belirlenen esas yatağına dönmüştür…Halklarımız arasında karşılıklı anlayış ve güven duygusu oluştu. Dostluk etkili bir iş birliğinin en güvenilir garantisidir. Bu durum bizi umutlandırıyor.”
Türkçe konuşan ülkeler arasında son dönemlerde yapılan ortak çalışmalar şunlardır:
- Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları zirveleri yapılmaktadır. 3 Nisan 2009 itibarıyla Türk Konseyi uluslararası örgüt olarak faaliyete geçmiştir. Türk Konseyi daha sonra 12 Kasım 2021 tarihinde Türk Devletleri Teşkilatı adını almıştır.
- En son 11. Türk Devletleri Kurultayı Kasım 2007’de yapılmıştır.
- Karşılıklı öğrenci değişimi yoğun olarak devam etmektedir.
- Devletin desteklediği TÜDEV ve TİKA dernekleri kurulmuştur.
- Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi TÜRKSOY kurulmuştur.
- Birçok özel dernek kurulmuştur.
- Ortak üniversiteler kurulmuştur.
- Çağdaş Türk Lehçeleri arasında alfabe birliği büyük oranda sağlanmıştır.
- Çağdaş Türk Lehçeleri sözlüğü tamamlanmıştır.
- Türk Dil Kurumu tarafından lehçeler arasında robot çeviri sistemi yapılmaktadır.
- Türk tarihi’nin Orta Asya‘da daha etkin ve doğru şekilde öğretilmesi çalışmaları yapılmıştır.
- Moğolistan‘daki anıtlar için ülkeler arası iş birliği kararı alınmıştır.
- Askeri İşbirliğine gidilmiştir.
- Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı: Her yıl düzenlenen ve Türk devlet ve topluluklarının katıldığı bir forumdur. Sonuncusu (Onbirinci) Kasım 2007’de Azerbaycan‘da yapılmıştır.
- TDBB: Türk Dünyası Belediyeler Birliği.
- TÜRKPA: Türkçe Konuşan Ülkeler Parlamentolar Arası Birliği, Türk Dili Konuşan Ülkelerin Parlamentoları arasında kurulan birlik.
- ECO: Ekonomik İşbirliği Teşkilatı.
Eleştiriler
[değiştir | kaynağı değiştir]Türkiye Cumhuriyeti’nin ve Kemalizm‘in kurucusu olan Mustafa Kemal Atatürk tarafından Türk Birliği ve Pan-Türkizm görüşleri oldukça eleştirilmiştir. 1921’de Atatürk, Amerikalı gazeteci Streit’in “İslam Birliği”, “Türklük Birliği”, “Turan Birliği” hakkındaki sorularına şu yanıtı vermiştir:
“Bütün Müslümanların Türk hâkimiyeti altında birleşmesi anlamına geldiği müddetçe Panislamizm ve üzerinde Türk ırkı yaşayan bütün ülkelerin Anadolu Türklerinin hâkimiyeti altında birleşmesi anlamına geldiği müddetçe de Panturanizm, İngiltere emperyalistlerinin, kendi milletlerinin bize karşı daimi bir Haçlı seferine sürüklenmelerini temin etmek maksadı ile uydurmuş oldukları “korkuluk”lardır.”[3]
Yine Atatürk, kendi yazdığı Nutuk kitabında da Pan-Türkizm’i şöyle eleştirmiştir:
“Muhtelif milletleri müşterek ve genel bir unvan altında toplamak ve bu muhtelif unsur kütlelerini aynı hukuk ve şartlar altında bulundurarak kuvvetli bir devlet tesis etmek, parlak ve cazip bir siyasi görüştür; fakat aldatıcıdır. Hatta, hiçbir sınır tanımayarak, dünyada mevcut bütün Türkleri dahi bir devlet halinde birleştirmek, elde edilmesi imkansız bir hedeftir. Bu, asırların ve asırlarca yaşamakta olan insanların çok acı, çok kanlı hadiseler ile meydana koyduğu bir hakikattir. Panislamizm, panturanizm siyasetinin muvaffak olduğuna ve dünyayı tatbik sahası yapabildiğine tarihte tesadüf edilememektedir. Irk farkı gözetmeksizin, bütün insanlığı kapsayan, cihangirane devlet teşkili hırslarının neticeleri de tarihte yazılıdır.”[4]
Atatürk’ün yukarıdaki sözlerinden daha sonra 1933 yılında Türk Birliği ile ilgili sözleri ise şu şekildedir:
“Bugün Sovyetler Birliği, dostumuzdur komşumuzdur, müttefikimizdir. Bu dostluğa ihtiyacımız vardır. Fakat yarın ne olacağını kimse bu günden kestiremez. Tıpkı Osmanlı gibi, tıpkı Avusturya-Macaristan gibi parçalanabilir, ufalabilir. Bugün elinde sımsıkı tuttuğu milletler avuçlarından kaçabilirler. Dünya yeni bir dengeye ulaşabilir. İşte o zaman Türkiye ne yapacağını bilmelidir… Bizim bu dostumuzun idaresinde dili bir, inancı bir özü bir kardeşlerimiz vardır. Onlara sahip çıkmaya hazır olmalıyız. Hazır olmak yalnız o günü susup beklemek değildir. Hazırlanmak lazımdır. Milletler buna nasıl hazırlanır. Manevi köprüleri sağlam tutarak. Dil bir köprüdür… İnanç bir köprüdür… Tarih bir köprüdür… Köklerimize inmeli ve olayların böldüğü tarihimizin içinde bütünleşmeliyiz. Onların bize yaklaşmasını beklemeyiz. Bizim onlara yaklaşmamız gerekli…”
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Türk Birliğine Yönelik Kuruluşlar
- Türk Dünyasından haber, şarkı-türkü, sözlük, makale, alfabe, turizm-coğrafya, Türk Dünyası’ndan birçok link bulunur 2 Haziran 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Türk Dünyasını siyasi olarak bütünleştirmeyi hedefleyen Büyük Turan Hareketi
- Türk Dünyası bilgi ve forum sitesi
- Dünya Türkleri Akraba Toplulukları Hizmet Derneği 28 Kasım 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Türk Dünyası Birlik Platformu 3 Aralık 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ http://www.turkkon.org/tr-TR/kazakistan/610/612 31 Mayıs 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Türk Birliği üyesi Kazakistan
- ^ http://www.turkacadem.kz/tr/ab.php?set=2 15 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Türk Birliğinin akademik araştırma merkezi Türk Akademisi
- ^ Atatürk’ün Bütün Eserleri, Cilt 11. Kaynak Yayınları. ss. 62-63.
- ^ Nutuk. Kaynak Yayınları. ss. 336-337.
- ^ Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt: 2, Ankara 1985
| Üyeler | | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Gözlemciler | |||||
| Tarih |
| ||||
| Siyaset | |||||
| Kuruluş | |||||
| Kültür | |||||
| Ekonomi | |||||
| Simgeler | |||||
| Ödüller | |||||
